Chemia gospodarcza a pies: bezpieczne przechowywanie i groźne objawy

Dlaczego chemia gospodarcza stanowi realne zagrożenie dla psa

Różnice między organizmem psa a człowieka

Pies i człowiek żyją pod jednym dachem, ale ich organizmy przetwarzają substancje chemiczne w inny sposób. To, co dla człowieka jest tylko lekkim podrażnieniem skóry albo chwilowym kaszlem, dla psa może oznaczać poważne zatrucie. Wynika to z innego metabolizmu, mniejszej masy ciała oraz odmiennych szlaków detoksykacji w wątrobie.

Po pierwsze, masa ciała psa jest zwykle kilkukrotnie lub kilkunastokrotnie mniejsza niż masa dorosłego człowieka. Ta sama ilość środka chemicznego w przeliczeniu na kilogram masy ciała jest więc dla psa znacznie wyższą dawką. Kilka łyków wody z wiadra z płynem do podłóg, które u człowieka spowodują co najwyżej mdłości, u małego psa może doprowadzić do uszkodzenia przewodu pokarmowego, silnych wymiotów i odwodnienia.

Po drugie, szlaki metaboliczne w wątrobie psa różnią się od ludzkich. Część substancji, które człowiek stosunkowo sprawnie neutralizuje i wydala, u psów gromadzi się lub przekształca w bardziej toksyczne metabolity. Dotyczy to m.in. niektórych rozpuszczalników, alkoholi, fenoli czy konserwantów. Z tego powodu dawka, która dla człowieka jest „bezpieczna”, u psa może wywołać objawy neurologiczne lub uszkodzenie nerek.

Istotna jest też budowa dróg oddechowych i sposób oddychania. Pies większość ciepła oddaje przez dyszenie, przez co intensywniej „przepuszcza” powietrze przez drogi oddechowe. Opary chloru, amoniaku czy rozpuszczalników są wdychane w większej ilości w krótkim czasie, a objawy podrażnienia pojawiają się szybciej niż u człowieka, który oddycha spokojnie nosem.

Nie można pomijać też roli skóry. Skóra psa jest często cieńsza, pokryta sierścią, ale w obrębie łap, pachwin, brzucha czy pyska jest znacznie bardziej wrażliwa i przepuszczalna. Kontakt z żrącymi lub silnie drażniącymi substancjami może prowadzić nie tylko do podrażnień miejscowych, lecz także do wchłaniania toksyn przez skórę.

Zachowania psa, które zwiększają ryzyko kontaktu z chemią

Psy poznają świat głównie nosem i językiem. To, co człowiek uzna za „śmierdzący środek do WC”, dla psa będzie po prostu intensywnie pachnącym obiektem do zbadania. Lizanie, gryzienie, wąchanie z bardzo bliskiej odległości to codzienny sposób eksploracji otoczenia. W połączeniu z tym, że pies nie rozumie pojęcia „trucizna” ani „chemia gospodarcza”, otrzymujemy gotowy przepis na wypadek.

Często spotykane zachowania podnoszące ryzyko zatrucia to przede wszystkim:

• lizanie świeżo umytej podłogi, szczególnie jeśli ma smak lub zapach cytrusów, lawendy czy „leśny”,
• picie wody z wiadra z płynem do podłóg albo z pozostawionej miski po mopie,
• picie wody z toalety, zwłaszcza po użyciu kostek do WC lub zawieszek,
• gryzienie butelek z detergentami, kapsułek do prania, tabletek do zmywarki, gąbek czy ścierek nasączonych środkami czystości,
• leżenie i lizanie łap na świeżo umytym lub spryskanym środkiem dezynfekcyjnym podłożu.

W praktyce bywa tak, że opiekun odchodzi od wiadra tylko na minutę, bo zadzwonił telefon, a w tym czasie pies zdąży wypić część roztworu. Podobnie wygląda sytuacja z kapsułkami do prania – miękka, kolorowa, często lekko pachnąca „zabawka” dla psa jest bardzo atrakcyjna, a zawarty w niej koncentrat detergentów wyjątkowo groźny dla błon śluzowych.

Znaczenie wieku i stanu zdrowia psa

Ryzyko zatrucia chemią gospodarczą nie jest takie samo dla wszystkich psów. Szczenięta i młode, bardzo ruchliwe psy są zwykle bardziej narażone, bo mają silniejszą potrzebę eksploracji, gryzienia wszystkiego po kolei, a ich organizm jest bardziej wrażliwy. Nawet niewielkie ilości substancji drażniących mogą u nich wywołać silne wymioty czy biegunkę.

Z drugiej strony psy starsze, z chorobami przewlekłymi (wątroby, nerek, trzustki, serca) gorzej radzą sobie z detoksykacją. U nich nawet łagodniejsze stężenia detergentów wypite razem z wodą z miski lub z toalety mogą doprowadzić do pogorszenia istniejących schorzeń, nasilenia niewydolności nerek czy zaburzeń elektrolitowych.

Na szczególną uwagę zasługują psy z chorobami alergicznymi i atopowym zapaleniem skóry. U nich kontakt z barwnikami, substancjami zapachowymi, konserwantami czy środkami dezynfekcyjnymi może wywołać nasilenie świądu, zaczerwienienia skóry, a nawet wtórne infekcje. Dotyczy to zwłaszcza preparatów pozostających na powierzchni przez dłuższy czas – płynów do podłóg bez spłukiwania, preparatów do mebli czy odświeżaczy tkanin.

W praktyce każdy pies, niezależnie od wieku, wymaga ochrony przed chemią gospodarczą, ale szczególną ostrożność trzeba zachować u szczeniąt, seniorów i zwierząt przewlekle chorych. U nich margines bezpieczeństwa jest znacznie węższy, a konsekwencje błędów opiekuna mogą być poważniejsze.

Najczęściej spotykane grupy środków chemii gospodarczej w domu

Detergenty i środki piorące

W większości domów to właśnie detergenty i środki piorące stanowią największą grupę chemii gospodarczej. Są to m.in. proszki i płyny do prania, kapsułki, płyny do płukania, odplamiacze, środki do prania ręcznego, żele do prania dywanów, a także płyny do mycia naczyń czy tabletki do zmywarek.

Proszki i płyny do prania zwykle zawierają mieszaniny surfaktantów (substancji powierzchniowo czynnych), fosfonianów, enzymów, wybielaczy tlenowych, substancji zapachowych i barwników. Dla psa groźne są zarówno skoncentrowane preparaty, jak i pieniąca się piana. Połknięcie proszku może spowodować silne podrażnienie jamy ustnej, przełyku i żołądka, wymioty, biegunkę oraz zaburzenia elektrolitowe. Kontakt z oczami prowadzi do bolesnego zapalenia spojówek, łzawienia i światłowstrętu.

Kapsułki do prania i zmywarki są szczególnie niebezpieczne, ponieważ zawierają bardzo skoncentrowany detergent w miękkim, łatwym do przegryzienia opakowaniu. Pies, który przebije taką kapsułkę, może od razu dostać do pyska dużą dawkę silnie pieniącego się środka. W efekcie pojawiają się gwałtowne wymioty, pienista wydzielina z pyska, ślinotok, a w cięższych przypadkach również zaburzenia oddychania i objawy ze strony układu nerwowego.

Płyny do mycia naczyń z pozoru wydają się łagodniejsze, bo często stosuje się je w rozcieńczeniu. Problem pojawia się, gdy pies wypije roztwór z miski po zmywaniu lub zlewie, w którym stoi rozcieńczony detergent. Wówczas, oprócz podrażnienia przewodu pokarmowego, pojawia się ryzyko zachłyśnięcia pianą, a przy częstym kontakcie – przewlekłych podrażnień błon śluzowych.

Środki do czyszczenia łazienki i kuchni

Łazienka i kuchnia to miejsca, w których używa się najsilniejszych środków czystości. Znajdują się tam produkty o charakterze zarówno drażniącym, jak i żrącym. Różnica między nimi jest kluczowa: preparaty drażniące powodują szczypanie, podrażnienie i odczyn zapalny, natomiast środki żrące mogą dosłownie „spalić” tkanki, prowadząc do głębokich uszkodzeń.

Typowe przykłady to:

• środki do WC – żele, kostki, zawieszki, proszki do odkamieniania muszli; często zawierają kwasy lub zasady, wybielacze i substancje zapachowe,
• odkamieniacze i środki do usuwania rdzy – preparaty silnie kwaśne, niekiedy z dodatkiem rozpuszczalników,
• środki do mycia piekarników i grilli – często bardzo silnie zasadowe, o działaniu żrącym,
• płyny do mycia szyb i blatów – zwykle mniej agresywne, ale z dodatkiem alkoholi i substancji zapachowych.

Pies najczęściej ma kontakt z tymi preparatami w sposób pośredni: liże podłogę lub kafle po czyszczeniu, wdycha opary w małej łazience, pije wodę z toalety po zastosowaniu kostki lub żelu. Środki do WC w połączeniu z wodą w muszli tworzą roztwór, który przy regularnym piciu może prowadzić do przewlekłego podrażnienia przewodu pokarmowego i zaburzeń mikroflory jelitowej.

Odrębną grupę stanowią środki do czyszczenia piekarników, rusztów i przypaleń. Mają one często postać aerozolu lub gęstego żelu, zawierają silne zasady i rozpuszczalniki. Krople spadające na podłogę, rozpryski przy czyszczeniu czy resztki na blachach odkładanych w zasięgu psa stanowią poważne zagrożenie – już krótki kontakt z błoną śluzową pyska lub oka może wywołać oparzenie chemiczne.

Preparaty specjalistyczne i „ukryta” chemia

Oprócz oczywistych detergentów w domu obecne są liczne produkty, których nie postrzega się jako chemii gospodarczej, a które również mogą szkodzić psu. To tzw. „ukryta” chemia. Zalicza się do nich m.in. odświeżacze powietrza, dyfuzory zapachowe, świece zapachowe, spraye do tkanin, środki do polerowania mebli, preparaty do podłóg bez spłukiwania, płyny do szyb w samochodzie, a także odmrażacze szyb czy płyny do chłodnic przechowywane w mieszkaniu lub garażu.

Odświeżacze powietrza – w formie sprayu, automatycznego dozownika, olejku w dyfuzorze – zawierają mieszaniny substancji zapachowych, konserwantów, rozpuszczalników i propan-butan jako gaz pędny. Psy o wrażliwych drogach oddechowych, z chorobami serca lub astmą oskrzelową (rzadziej, ale się zdarza) mogą reagować kaszlem, dusznością, łzawieniem. Przy lizaniu mokrych kropli z podłogi czy mebli dochodzi ryzyko podrażnienia przewodu pokarmowego i wymiotów.

Środki do pielęgnacji mebli i podłóg, szczególnie te o przedłużonym działaniu lub „nabłyszczające”, pozostają na powierzchni przez długi czas. Pies leżący na wypolerowanej podłodze i wylizujący łapy po spacerze po mieszkaniu codziennie przyjmuje małe dawki chemikaliów. W dłuższej perspektywie może to powodować nawracające biegunki, wymioty, świąd łap, zaczerwienienia między palcami oraz na brzuchu.

Do „ukrytej” chemii należą także produkty garażowe i samochodowe. Płyny do chłodnic i odmrażacze szyb z glikolami mają słodkawy smak, który dla psa jest atrakcyjny. Niewielka ilość rozlanej substancji na posadzce garażu może zostać zlizaną przez zwierzę. W tym przypadku problemem nie jest podrażnienie miejscowe, ale zatrucie ogólnoustrojowe i potencjalne uszkodzenie nerek.

Produkty drażniące a produkty żrące – praktyczna różnica

Na etykietach środków czystości można znaleźć piktogramy ostrzegające przed działaniem drażniącym lub żrącym. Z punktu widzenia psa różnica jest ogromna. Produkty drażniące powodują zaczerwienienie, pieczenie, łzawienie, kaszel, ale zwykle nie prowadzą do głębokich uszkodzeń tkanek przy krótkim kontakcie. Produkty żrące (silnie kwasowe lub zasadowe) mogą w ciągu minut spowodować martwicę tkanek, perforację przełyku lub ciężkie oparzenia skóry.

Przykładowo: płyn do mycia naczyń jest produktem drażniącym, natomiast środek do udrażniania rur – żrącym. Wypicie kilku łyków tego pierwszego spowoduje silne przestraszenie psa, ślinotok, wymioty, ale zwykle bez trwałych następstw, jeśli natychmiast zostanie udzielona pomoc. Połknięcie nawet małej ilości środka do udrażniania rur może doprowadzić do oparzenia przełyku i żołądka, krwawego wymiotowania i stanu bezpośredniego zagrożenia życia.

Dobrą praktyką jest uznanie, że każdy środek oznaczony piktogramem „żrący” (symbol korodującej dłoni i metalu) musi być traktowany jako skrajnie niebezpieczny dla psa. Powinien być przechowywany poza zasięgiem zwierzęcia, najlepiej w zamkniętej szafce lub pomieszczeniu, do którego pies nie ma dostępu.

Substancje szczególnie toksyczne dla psów w chemii gospodarczej

Środki żrące oraz silnie zasadowe i kwasowe

Co warto zapamiętać

• Organizm psa inaczej metabolizuje substancje chemiczne niż organizm człowieka, dlatego dawki uznawane za „bezpieczne” dla ludzi mogą u psa prowadzić do poważnego zatrucia lub uszkodzenia narządów.
• Niższa masa ciała psa powoduje, że nawet kilka łyków roztworu detergentu (np. wody z wiadra z płynem do podłóg) stanowi dla niego wielokrotnie wyższą dawkę w przeliczeniu na kilogram i może wywołać silne wymioty, biegunkę i odwodnienie.
• Drogi oddechowe psa są bardziej narażone na opary chemiczne, ponieważ zwierzę intensywnie dyszy; w efekcie podrażnienie po kontakcie z chlorem, amoniakiem czy rozpuszczalnikami rozwija się szybciej niż u spokojnie oddychającego człowieka.
• Skóra psa, zwłaszcza w okolicy łap, pachwin, brzucha i pyska, jest bardziej wrażliwa i przepuszczalna, co oznacza, że kontakt z żrącymi lub drażniącymi środkami może zakończyć się nie tylko miejscowym stanem zapalnym, ale też wchłonięciem toksyn do organizmu.
• Typowe zachowania psa – lizanie świeżo umytej podłogi, picie wody z wiadra lub z toalety, gryzienie kapsułek do prania, tabletek do zmywarki czy nasączonych ścierek – istotnie zwiększają ryzyko połknięcia skoncentrowanych detergentów.
• Szczenięta, psy młode i bardzo ruchliwe są z reguły bardziej narażone na zatrucia ze względu na silną potrzebę eksploracji, natomiast u seniorów i zwierząt przewlekle chorych (wątroba, nerki, serce) nawet mniejsze ilości chemii mogą wywołać poważne powikłania.

Źródła

• Veterinary Toxicology: Basic and Clinical Principles. Academic Press (2018) – Toksykologia weterynaryjna, metabolizm trucizn u psów, objawy zatruć
• Plumb’s Veterinary Drug Handbook. Wiley-Blackwell (2018) – Różnice gatunkowe w metabolizmie, bezpieczeństwo substancji chemicznych u psów
• Small Animal Toxicology. Elsevier (2012) – Zatrucia środkami czystości u psów, objawy kliniczne i leczenie